Ethnology

മുഗളന്മാർ ഇന്ത്യയെ സമ്പന്നമാക്കിയതെങ്ങനെ?

Pinterest LinkedIn Tumblr

ബ്രിട്ടീഷ് സാമ്രാജ്യത്വവുമായുള്ള നീണ്ട സമരങ്ങൾക്ക് ശേഷം 1947 ൽ ഇന്ത്യ സ്വാതന്ത്ര്യം നേടി. ചരിത്രപരമായ അറിവില്ലായ്മ എല്ലാ ദിഗ്വിജയങ്ങളെയും കോളനിവൽക്കരണമായി കാണാൻ നമ്മെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.

പ്രൊഫസർ ഹാർബൻസ് മുഖിയയുടെ (Harbans Mukhia) വീക്ഷണത്തിൽ കോളനിവൽക്കരണമെന്നാൽ “ഒരു രാജ്യത്തെയും അവിടുത്തെ ഭരണത്തെയും ഭൂസ്വത്തുക്കളെയും, മറ്റൊരു രാജ്യത്തിന്റെ സാമ്പത്തികോന്നമനത്തിന്നായി, ചൂഷണം ചെയ്യുക” എന്നുള്ളതാണ്.

എന്നാൽ മുഗൾ സാമ്രാജ്യം ഇന്ത്യയെ കീഴടക്കിയതിനു ശേഷം അവർ അധിനിവേശകർ എന്നതിനേക്കാൾ ഇന്ത്യക്കാരായി തന്നെ നിലകൊള്ളുകയാണുണ്ടായത്. മാത്രമല്ല, അവർ തങ്ങളുടെ സംസ്കാരം ഇന്ത്യൻ സംസ്കാരവുമായി അഭേദ്യമാംവിധം ചേർത്തു വെക്കുകയും, പുതിയ ഒരു സംസ്കാരത്തിനും ചരിത്രത്തിനുമത് കാരണമാവുകയും ചെയ്തു.

bylines malayalam publication magazine bylines.in malayalam mughal painting bylines malayalam publication magazine bylines.in malayalam
മുഗൾ പെയിന്റിംഗ്

വാസ്തവത്തിൽ, മുഗളർ വിദേശികളാണെന്ന ചർച്ചകൾ ഈ അടുത്ത കാലം വരെ ഒരു വിഷയമായിരുന്നില്ല. കാരണം അക്ബർ മുതലുള്ള മുഗൾ രാജാക്കന്മാരുടെ അമ്മമാർ ജന്മം കൊണ്ട് ഇന്ത്യക്കാരായ രാജപുത്രിമാരായിരുന്നു.

ദൗലത് ഖാൻ ലോദിയുടെ നിർദേശപ്രകാരം എ.ഡി 1526 ൽ ബാബർ ഇന്ത്യ ആക്രമിക്കുകയും പാനിപ്പറ്റിൽ വെച്ച് ഇബ്രാഹിം ഖാൻ ലോദിയുടെ സൈന്യത്തെ പരാജയപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്താണ് ദില്ലി അടിസ്ഥാനമാക്കി മുഗൾ സാമ്രാജ്യത്തിന് അടിത്തറയിട്ടത്.

മുഗളരിൽ ഭൂരിഭാഗവും ഇന്ത്യൻ രാജാക്കന്മാരുമായി പ്രത്യേകിച്ച് രജപുത്രരുമായി വിവാഹബന്ധം സ്ഥാപിക്കുകയും അവരെ ഉയർന്ന തസ്തികകളിലേക്ക് നിയമിക്കുകയും ചെയ്തു. അംബറിലെ കച്‌വാഹ രാജപുത്രന്മാരായിരുന്നു സാധാരണയായി മുഗൾ സൈന്യത്തിലെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന സൈനിക തസ്തികകൾ അലങ്കരിച്ചിരുന്നത്.

മുഗൾ ഭരണാധികാരികളുമായുള്ള ഈ സഹകരണമാണ് പിന്നീട് എ.ഡി 1857 ൽ ബ്രിട്ടീഷ് ഈസ്റ്റ് ഇന്ത്യാ കമ്പനിക്കെതിരെ മുഗൾ ചക്രവർത്തി ബഹാദൂർ ഷാ സഫറിനെ മുൻനിർത്തി ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിൽ ഒന്നിച്ചു പോരാടാൻ ഇന്ത്യൻ ശിപായിമാരെ പ്രേരിപ്പിച്ചത്.

bylines malayalam publication magazine bylines.in malayalam taj mahal white bylines malayalam publication magazine bylines.in malayalam
താജ്‌മഹൽ, ആഗ്ര

പതിനാറാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ട് വരെ മുഗൾ സാമ്രാജ്യം ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും സമ്പന്നവും ശക്തവുമായ രാജ്യമായി നിലകൊണ്ടു. റോഡുകൾ, കായൽ-കടൽ മാർഗങ്ങൾ, തുറമുഖങ്ങൾ എന്നിവ വികസിപ്പിച്ചുകൊണ്ടും നികുതികളും ടോളുകളും നിർത്തലാക്കിക്കൊണ്ടും ഷേർ ഷായും മുഗളരും വ്യാപാരത്തെ പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചിരുന്നുവെന്നത് കണക്കിലെടുക്കുമ്പോൾ ഇത് ഒട്ടും ആശ്ചര്യകരമല്ല. ഇന്ത്യൻ കരകൗശലവ്യവസായം വികസിക്കുകയും നിർമാണ വസ്തുക്കളായ പരുത്തി തുണി, സുഗന്ധവ്യഞ്ജനങ്ങൾ, ഇൻഡിഗോ, കമ്പിളി, പട്ട്, ഉപ്പ് തുടങ്ങിയവയുടെ കയറ്റുമതി വ്യാപാരം അഭിവൃദ്ധിപ്പെടുകയും ചെയ്തു.

പതിനേഴാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഇന്ത്യയിലെത്തിയ ഫ്രഞ്ച് സഞ്ചാരിയായ ഫ്രാങ്കോയിസ് ബെർണിയർ (Francois Bernier) പറഞ്ഞത് ആ കാലഘട്ടത്തിൽ ലോകത്തിന്റെ എല്ലാ കോണുകളിൽ നിന്നും സ്വർണ്ണവും വെള്ളിയും ഹിന്ദുസ്ഥാനിലേക്ക് വന്നു കൊണ്ടിരുന്നു എന്നാണ്.

ഇന്ത്യൻ വ്യാപാരികൾ സ്വന്തം നിബന്ധനകളനുസരിച്ച് കച്ചവടം നടത്തുകയും വിലയായി ബുള്ളിയൻ കറൻസി മാത്രം സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇന്ത്യൻ വ്യാപാരസമൂഹത്തിന്റെ ഈ നടപടിയാണ് “ഏഷ്യയെ സമ്പന്നമാക്കാൻ യൂറോപ്പ് രക്തമൊഴുക്കുന്നു” എന്ന് പറയാൻ സർ തോമസ് റോയെ (Sir Thomas Roe) പ്രേരിപ്പിച്ചത്. ഈ പരമ്പരാഗത വ്യാപാരം, കച്ചവടം നിയന്ത്രിച്ചിരുന്ന ഹിന്ദു വ്യാപാരി വിഭാഗത്തിന്റെ കൈകളിലായിരുന്നു.

bylines malayalam publication magazine bylines.in malayalam jama masjid delhi bylines malayalam publication magazine bylines.in malayalam
ജുമാ മസ്ജിദ്, ഡൽഹി

“രാജ്യത്തിന്റെ മിക്ക വ്യാപാരവും സമ്പത്തും ഹിന്ദുവ്യാപാരികളുടെ കൈവശമായിരുന്നുവെന്ന്” ബെർണിയർ എഴുതിയതായി കാണാം. മുസ്‌ലിംകൾ പ്രധാനമായും ഉയർന്ന ഭരണ, സൈനിക തസ്തികകൾ ആയിരുന്നു വഹിച്ചിരുന്നത്.

അക്ബർ സ്ഥാപിച്ച കാര്യക്ഷമമായ ഭരണസംവിധാനം വ്യാപാരത്തിന്റെയും വാണിജ്യത്തിന്റെയും അന്തരീക്ഷം സുഗമമാക്കി.

ഈസ്റ്റ് ഇന്ത്യാ കമ്പനിക്ക് മുഗൾ ഭരണാധികാരികളിൽ നിന്ന് വ്യാപാര ഇളവുകൾ നേടാനും കാലക്രമേണ നിയന്ത്രണം ഏറ്റെടുക്കാനും ഈ സുഗമമായ വ്യാപാര അന്തരീക്ഷം സഹായിച്ചു. ഒടുവിൽ അത് അതിന്റെ നാശത്തിന് കാരണമാവുകയും ചെയ്തു. സ്പിരിഡിയോൺ റോമയുടെ (Spiridione Roma) 1778-ൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച The East Offering Her Riches to Britannia എന്ന പെയിന്റിങ്ങിൽ മാണിക്യം കൊണ്ടും മുത്തുകൾ കൊണ്ടും നിർമിക്കപ്പെട്ട തങ്ങളുടെ കിരീടം ഇന്ത്യക്കാരൻ ബ്രിട്ടാനിയ മാലാഖക്ക് സമർപ്പിക്കുന്നത് ചിത്രീകരിച്ചിരുന്നു. ഇന്ത്യയുടെ സമ്പത്ത് ഊറ്റിയെടുത്ത് പുറമേക്ക് കൊണ്ട് പോകാൻ തുടങ്ങിയത് ദില്ലി സുൽത്താനേറ്റിന്റെ കാലത്തോ മുഗൾസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ കാലത്തോ അല്ല മറിച്ചു ഈസ്റ്റ് ഇന്ത്യാ കമ്പനിയുടെ കാലഘട്ടത്തിലാണ്.

bylines malayalam publication magazine bylines.in malayalam british painting bylines malayalam publication magazine bylines.in malayalam
The East Offering Her Riches to Britannia Painting

1780 കളിൽ എഡ്മണ്ട് ബർക്ക് (Edmund Burke) പറഞ്ഞത് പോലെ സമ്പത്ത് ഊറ്റിയെടുക്കുക വഴി ഈസ്റ്റ് ഇന്ത്യ കമ്പനി ഇന്ത്യയെ സമൂലമായി നശിപ്പിച്ചു.

ബ്രിട്ടീഷ് അധിനിവേശത്തിനു മുമ്പ് ഇന്ത്യയുടെ സാമ്പത്തിക സ്ഥിതി എന്തായിരുന്നു എന്ന് ഇനി നമുക്ക് പരിശോധിക്കാം.

കേംബ്രിഡ്ജ് ചരിത്രകാരൻ ആംഗസ് മാഡിസൺ (Angus Maddison) തന്റെ Contours of the World Economy എന്ന പുസ്തകത്തിൽ ഇപ്രകാരം എഴുതിയതായി കാണാം. എ.ഡി 1000 വരെ 28.9 ശതമാനം ജിഡിപി വിഹിതത്തോടെ ഏറ്റവും വലിയ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ ഇന്ത്യയിലുണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിലും അതനുസരിച്ചുള്ള സാമ്പത്തികവളർച്ച ഇവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. എ.ഡി 1000-1500 കാലഘട്ടത്തിൽ മുഗളരുടെ കീഴിലാണ് 20.9 ശതമാനം ജിഡിപി വളർച്ചാനിരക്കോടെ ഇന്ത്യ ഏറ്റവും ഉയർന്ന സാമ്പത്തിക വളർച്ച കൈവരിച്ചത്. പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ സാമ്പത്തിക വളർച്ചയിൽ ഇന്ത്യ ചൈനയെ മറികടക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു.

1600–1870 കാലഘട്ടത്തിൽ ലോക ജിഡിപിയുടെ നിരക്ക് (ദശലക്ഷത്തിൽ):

1952 ൽ ഇന്ത്യയുടെ ജിഡിപി 3.8 ശതമാനമായിരുന്നു. “ഒരു കാലത്തു ‘ബ്രിട്ടീഷ് കിരീടത്തിലെ ഏറ്റവും തിളക്കമുള്ള രത്നം’ ആയിരുന്ന ഇന്ത്യ ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ പ്രതിശീർഷ വരുമാനത്തിന്റെ കാര്യത്തിൽ ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും ദരിദ്രമായ രാജ്യമായി മാറി” എന്ന് നമ്മുടെ മുൻ പ്രധാനമന്ത്രി ഡോ. മൻ‌മോഹൻ സിംഗ് ഒരിക്കൽ പറയുകയുണ്ടായി.

മുഗളന്മാർ പണം അപഹരിച്ചില്ലെന്ന് ഇതിനാൽ വ്യക്തമായതിനാൽ, ഇനി അവർ ഇന്ത്യയിൽ നിക്ഷേപിച്ച കാര്യങ്ങളെക്കുറിച്ചും നോക്കാം. അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ ഒരുക്കുന്നതിലും, സ്വദേശികളിൽ നിന്നും വിദേശസഞ്ചാരികളിൽ നിന്നും പ്രതിവർഷം കോടികൾ വരുമാനം ലഭിക്കുന്ന തരത്തിലുള്ള വലിയ സ്മാരകങ്ങൾ നിർമ്മിക്കുന്നതിലും അവർ നിക്ഷേപം നടത്തി.

ലോക്സഭയുടെ കീഴിലുള്ള സാംസ്കാരിക മന്ത്രാലയം അവതരിപ്പിച്ച കണക്കുകൾ പ്രകാരം, മുഗൾ ചക്രവർത്തി ഷാജഹാൻ നിർമ്മിച്ച താജ് മഹൽ സന്ദർശകരിൽ നിന്ന് മാത്രം പ്രതിവർഷം ശരാശരി 21 കോടി രൂപയുടെ വരുമാനം ഉണ്ടാക്കുന്നുണ്ട്. (കഴിഞ്ഞ വർഷം താജ്മഹൽ സന്ദർശകരുടെ എണ്ണത്തിൽ അൽപ്പം കുറവുണ്ടായി. അതിന്റെ കണക്ക് 17.8 കോടി രൂപയാണ്). ടിക്കറ്റ് വിൽപ്പനയിൽ 10 കോടിയിലധികം രൂപയാണ് ഖുതുബ് കോംപ്ലക്‌സിന്റെ പ്രതിവർഷവരുമാനം. ചെങ്കോട്ടയും, ഹുമയൂൺ സ്മാരകവും ആകട്ടെ ഏകദേശം 6 കോടി രൂപ വീതം പ്രതിവർഷം വരുമാനം നൽകുന്നുണ്ട്.

bylines malayalam publication magazine bylines.in malayalam humayuns tomb bylines malayalam publication magazine bylines.in malayalam
ഹുമയൂൺ ശവകുടീരം

കൂടാതെ, ഇന്തോ-ഇസ്ലാമിക് വാസ്തുവിദ്യ എന്നറിയപ്പെടുന്ന മനോഹരമായ പുതിയ ഒരു വാസ്തു ശൈലി രൂപപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. അവർ പ്രാദേശിക കലകളിലും കരകൗശലവസ്തുക്കളിലും തങ്ങളുടെ പ്രാവീണ്യം കാണിച്ചു. പഴയതിനെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും പുതിയ നൈപുണ്യകലകൾ  സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്തു.

INTACH ദില്ലി ചാപ്റ്റർ കൺവീനർ സ്വപ്‌ന ലിഡിൽ (Swapna Liddle) പറയുന്നു: “എന്റെ മനസ്സിൽ, ഇന്ത്യയ്ക്ക് മുഗളന്മാർ നൽകിയ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന കലയുടെ കാര്യത്തിലായിരുന്നു. കെട്ടിടം, നെയ്ത്ത്, മെറ്റൽ വർക്ക്, പെയിന്റിംഗ് പോലുള്ള കലകളിൽ അവർ സ്ഥാപിച്ച അഭിരുചിയുടെയും പൂർണ്ണതയുടെയും മാനദണ്ഡങ്ങൾ പിന്നീട് വന്നവർക്ക് പിന്തുടരാൻ സാധിക്കുന്ന ഒരു മാതൃകയായിത്തീർന്നു. കൂടാതെ ഇന്ത്യക്ക്  ഉയർന്ന നിലവാരമുള്ള കരകൗശലവസ്തുക്കളുടെ ആഗോള അംഗീകാരം നേടിക്കൊടുക്കുകയും ഇന്നും നമ്മളത് ആസ്വദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.”

മുഗൾ പെയിന്റിങ്ങുകൾ, ആഭരണങ്ങൾ, കലകൾ, കരകൗശലവസ്തുക്കൾ എന്നിവ പാശ്ചാത്യ മ്യൂസിയങ്ങളും  ഗാലറികലും കൈവശം വെക്കുന്ന പ്രധാന ആകർഷണമാണ്. അവയെല്ലാം 1857 ലും അതിനുശേഷവും കൊള്ളയടിക്കപ്പെട്ടവയാണ്. ബാക്കിയായവ നമ്മുടെ ഇന്ത്യൻ മ്യൂസിയങ്ങളിലും കാണാം.

bylines malayalam publication magazine bylines.in malayalam red fort mughals bylines malayalam publication magazine bylines.in malayalam
റെഡ് ഫോർട്ട്, ഡൽഹി

മറ്റൊരു പ്രധാന സംഭാവനയാണ് കല സാഹിത്യം എന്നിവയിൽ ഉണ്ടായ അഭിവൃദ്ധി. പുതിയ കൃതികൾ പ്രാദേശിക, പേർഷ്യൻ ഭാഷകളിൽ നിർമ്മിക്കപ്പെടുമ്പോൾ തന്നെയും, സംസ്‌കൃതത്തിൽ നിന്ന് പേർഷ്യൻ ഭാഷയിലേക്കുള്ള കൃതിവിവർത്തനങ്ങളും നടന്നിട്ടുണ്ടായിരുന്നു. ഇതിന്റെ ഭാഗമായി സാമുദായിക വിദ്വേഷത്തിലേക്ക് നയിച്ച അജ്ഞത ഇല്ലാതാക്കാൻ വേണ്ടി രാമായണത്തിന്റെയും മഹാഭാരതത്തിന്റെയും വിവർത്തനം അക്ബർ പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചിരുന്നു.

അത്തരത്തിൽ ദാര ഷുക്കോ (ഷാജഹാൻ ചക്രവർത്തിയുടെ മൂത്തപുത്രൻ) എഴുതിയ അനേകം ഉപനിഷത്തുക്കളുടെ പേർഷ്യൻ വിവർത്തനമായിരുന്നു സിർ എ അക്ബർ (Sirr-e-Akbar). പ്രസ്തുത ഗ്രന്ഥം ബെർണിയർ ഫ്രാൻ‌സിൽ എത്തിക്കുകയും അൻക്വറ്റിൽ ഡെപെറോണി (Anquetil Deperron) അത് ഫ്രഞ്ച്, ലാറ്റിൻ ഭാഷകളിലേക്ക് വിവർത്തനം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. ലാറ്റിൻ പതിപ്പ് ജർമ്മൻ തത്ത്വചിന്തകനായ ഷോപെൻ‌ഹോവറിൽ (Schopenhauer)വളരെയധികം സ്വാധീനിച്ചു പേർഷ്യൻ ഉപനിഷത്തിനെ ‘അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ സാന്ത്വനം’ എന്ന് വിളിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇത് യൂറോപ്യൻ ഓറിയന്റലിസ്റ്റുകൾക്കിടയിൽ വേദാനന്തര സംസ്‌കൃത സാഹിത്യത്തോടുള്ള താൽപര്യം വളരെയധികം ഉയർത്തി.

മുഗൾ ചക്രവർത്തിമാർ മാത്രമായിരുന്നില്ല, മറിച്ചു ഹിന്ദു മൻസബ്ദാരുകളും വ്യാപാരികളും പല നഗരങ്ങളിലും ക്ഷേത്രങ്ങളും ധർമ്മശാലകളും നിർമിച്ചിരുന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് ബനാറസിൽ. മാധുരി ദേശായി തന്റെ ഗവേഷണപുസ്തകമായ Banaras Reconstructed എന്ന കൃതിയിൽ ഇപ്രകാരം എഴുതുന്നു: “ആഗ്രയെയും ദില്ലിയെയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ജമുന നദീതീരത്തുള്ള  മുഗൾ കോട്ട കൊട്ടാരങ്ങൾ നദീതീരത്തുള്ള പർവ്വതനിരകളുമായി അസാധാരണമായ സാമ്യം പുലർത്തിയിരുന്നു.”

bylines malayalam publication magazine bylines.in malayalam taj at night byline malayalam bylines
താജ് മഹൽ

ചരിത്രം സാമാന്യവൽക്കരിക്കുന്നത് അപകടകരമാണ്, പ്രത്യേകിച്ചും സാമുദായിക തലത്തിൽ. സമൂഹത്തിലെ അടിസ്ഥാന ജനവിഭാഗങ്ങളുടെ അവസ്ഥ മറ്റേതൊരു സമൂഹത്തെയും പോലെ മാറ്റമില്ലായിരുന്നു. കൊളംബിയ യൂണിവേഴ്സിറ്റിയിലെ പ്രൊഫസർ ഫ്രാൻസിസ് ഡബ്ല്യു പ്രിറ്റ്ചെറ്റ് (Frances W Pritchett) പറയുന്നതുപോലെ “മുഗൾ കാലഘട്ടത്തിലെ സാമൂഹിക അവസ്ഥകൾ വീക്ഷിക്കുന്നതിലൂടെ ഒരാൾക്ക് കണ്ടെടുക്കാവുന്ന പ്രധാനപ്പെട്ട കാര്യം, ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ അനേകം രാഷ്ട്രീയ മേഖലകൾ, സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥകൾ, സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യങ്ങൾ എന്നിവയുടെ സംയോജനമാണ്.”

മുഗളരുടെ മറ്റൊരു മഹത്വം കോടതികളുടെയും ഗവൺമെന്റിന്റെയും സ്വാധീനം സമൂഹത്തിൽ വ്യാപിച്ചു എന്നുള്ളതാണ്. അത് സമൂഹത്തിൽ പുതിയൊരൈക്യത്തിന് കാരണമായി.

ഇതിൽ നിന്നൊക്കെ ഗ്രഹിക്കാൻ സാധിക്കുന്നത് മുഗളന്മാർ ഇന്ത്യയെ കൊള്ളയടിച്ചുവെന്ന് പറയുന്നത് തികച്ചും  വ്യാജമാണ് എന്നുള്ളതാണ്. സമൂഹമാധ്യമങ്ങളിലൂടെ പങ്കിടപ്പെടുന്ന തെറ്റായ വിവരങ്ങളിലൂടെയല്ല മറിച്ചു പഠനങ്ങളിലൂടെയും പുസ്തകങ്ങളിലൂടെയുമാണ് ചരിത്രവസ്തുതകൾ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത്.

വിവർത്തനം: നസ്‌ല മുസ്തഫ

കടപ്പാട്: ഡൈലിഒ

info@bylines.in

28 Comments

  1. I have recently started a web site, the information you offer on this website has helped me greatly. Thanks for all of your time & work.

  2. I simply could not go away your web site prior to suggesting that I really enjoyed the standard info a person supply on your guests Is going to be back incessantly to investigate crosscheck new posts

  3. I liked it as much as you did. Even though the picture and writing are good, you’re looking forward to what comes next. If you defend this walk, it will be pretty much the same every time.

  4. Thanks to the high-quality content and the administrator’s active involvement, the site’s reputation will undoubtedly improve soon.

  5. Very interesting points you have noted, regards for posting. “The only thing worse than a man you can’t control is a man you can.” by Margo Kaufman.

  6. Thanks, I have just been looking for information about this subject for a long time and yours is the best I’ve discovered till now. However, what in regards to the bottom line? Are you certain in regards to the supply?

  7. you are truly a just right webmaster The site loading speed is incredible It kind of feels that youre doing any distinctive trick In addition The contents are masterwork you have done a great activity in this matter

  8. It was great seeing how much work you put into it. Even though the design is nice and the writing is stylish, you seem to be having trouble with it. I think you should really try sending the next article. I’ll definitely be back for more of the same if you protect this hike.

  9. I have been browsing online more than three hours today yet I never found any interesting article like yours It is pretty worth enough for me In my view if all website owners and bloggers made good content as you did the internet will be a lot more useful than ever before

  10. Although I like your website, several of your postings need to have their spelling checked. Since many of them have numerous spelling mistakes, it’s challenging for me to be honest. Still, I will come back.

  11. I am not sure where youre getting your info but good topic I needs to spend some time learning much more or understanding more Thanks for magnificent info I was looking for this information for my mission

  12. Szpiegowskie telefonu – Ukryta aplikacja śledząca, która rejestruje lokalizację, SMS-y, dźwięk rozmów, WhatsApp, Facebook, zdjęcie, kamerę, aktywność w Internecie. Najlepsze do kontroli rodzicielskiej i monitorowania pracowników. Szpiegowskie Telefonu za Darmo – Oprogramowanie Monitorujące Online. https://www.xtmove.com/pl/

  13. I simply could not go away your web site prior to suggesting that I really enjoyed the standard info a person supply on your guests Is going to be back incessantly to investigate crosscheck new posts

  14. I agree with everything you’ve said in your post; it’s clear that they’re all very persuasive and will work. Nevertheless, the posts are too short for newcomers; could you maybe make them a little longer the next time? I’m grateful for the post.

  15. รับทำเว็บไซต์ผิดกฏหมาย ดูหนังโป๊ฟรี เราพร้อมให้บริการรับทำเว็บพนัน ครบวงจรจบในที่นี่ที่เดียวตอบโจทย์ทุกความต้องการงานคุณภาพในราคาย่อมเยาว์จ่ายจบไม่มีจุกจิกไม่มีบวกเพิ่มมีให้บริการทุกประเภทเกมเดิมพันเช่นกีฬาฟุตบอลคาสิโนบาคาร่าสล็อตยิงปลาและหวยเชื่อมต่อตรงค่ายเกมด้วยระบบAPIพร้อมทั้งออกแบบเว็บไซต์LandingPage,MemberPageและดีไซน์โลโก้ภาพโปรโมชั่นแถมVideoสำหรับโปรโมทพร้อมระบบหลังบ้านอัจฉริยะรวมถึงระบบฝาก-ถอนอัตโนมัติรวดเร็วบริการรับทำเว็บพนันที่มีให้คุณมากกว่าใครพร้อมฟีเจอร์มากมายที่คุณจะได้เมื่อทำเว็บพนันกับเรารับทำเว็บไซต์พนันเว็บพนันslotรับทำเว็บไซต์ผิดกฏหมายพนันคาบาร่าสลอตหวยของผิดกฏหมายหวยลาวดูหนังโป๊ฟรีเว็บไซต์ดูหนังโป๊ออนไลน์ยอดนิยมสามารถรับชมผ่านมือถือและคอมพิวเตอร์ได้หนังโป๊หนัง18+คลิปโป๊จากทั่วทุกมุมโลกมีทั้งหนังโป๊ไทยXXXPORNหนังเอวีJAVหนังโป๊เกาหลีหนังโป๊แนวซาดิสส์หีสวยๆเนียนๆและหมวดหนังเกย์คัดสรรแต่หนังโป๊ใหม่ๆและอัพเดทในทุกๆวันพร้อมคุณภาพความชัดและความเด็ดคัดโดยนักโพสที่มีความเงี่ยนและมืออาชีพขอบคุณและโปรดอย่าพลาดที่จะรับชมหนังโป๊ของเรารับเปิดเว็บพนันรวมค่ายเกมชื่อดังไว้ให้คุณ SAGaming,PGSLOT และอื่นๆอีกมากมายคาสิโนออนไลน์ฝากถอนไม่มีขั้นต่ำรองรับวอลเล็ทปลอดภัย100%คาสิโนออนไลน์ฝากถอนไม่มีขั้นต่ำเว็บตรงรองรับวอลเล็ทเล่นผ่านมือถือระบบออโต้100%สมาชิกง่ายไม่มีขั้นต่ำรวมเกมคาสิโนยอดนิยมมาตรฐานระดับสากลความปลอดภัยอันดับ1ผู้ให้คาสิโนเว็บตรงทำรายการฝากถอนได้อย่างสะดวกรวดเร็วทันใจรองรับการทำรายการกับธนาคารได้ครอบคลุมทุกสถาบันและยังรองรับการให้บริการแก่นักเดิมพันผ่านทางTrueMoneyWalletคาสิโนที่ดีทีสุด2024ทุกช่องทางที่เราเปิดให้บริการแก่นักลงทุนทุกท่านนั้นมีความสะดวกรวดเร็วในด้านการให้บริการในระดับสูงและยังกล้าการันตีความปลอดภัยในด้านการให้บริการเต็มร้อยคาสิโนออนไลน์นอกเหนือจากการเปิดให้บริการแบบไม่มีขั้นต่ำแล้วนั้นเว็บคาสิโนเรายังจัดเตรียมสิทธิประโยชน์และศูนย์รวมเว็บพนันออนไลน์ค่ายใหญ่ครองใจนักเดิมพันอย่างต่อเนื่องรับเปิดเว็บพนันออนไลน์ออกแบบเว็บไซต์คาสิโนออนไลน์ทุกรูปแบบพร้อมเชื่อมต่อค่ายเกมส์ดังด้วยAPIโดยตรงกับทางผู้ให้บริการเกมส์พร้อมเกมส์เดิมพันมากมายอาทิเว็บสล็อตเว็บเดิมพันกีฬาเว็บเดิมพนันE-Sportสามารถออกแบบเว็บพนันได้ตามสั่งลงตัวพร้อมระบบออโต้ฟังก์ชั่นล้ำสมัยใช้งานง่ายรวมผู้ให้บริการชั้นนำและค่ายเกมที่นิยมจากทั่วโลกพร้อมระบบจัดการหลังบ้านอัจฉริยะและทีมงานคอยซัพพอร์ทพร้อมให้บริการคุณตลอด24ชั่วโมง

  16. รับทำเว็บไซต์ผิดกฏหมาย ดูหนังโป๊ฟรี เราพร้อมให้บริการรับทำเว็บพนัน ครบวงจรจบในที่นี่ที่เดียวตอบโจทย์ทุกความต้องการงานคุณภาพในราคาย่อมเยาว์จ่ายจบไม่มีจุกจิกไม่มีบวกเพิ่มมีให้บริการทุกประเภทเกมเดิมพันเช่นกีฬาฟุตบอลคาสิโนบาคาร่าสล็อตยิงปลาและหวยเชื่อมต่อตรงค่ายเกมด้วยระบบAPIพร้อมทั้งออกแบบเว็บไซต์LandingPage,MemberPageและดีไซน์โลโก้ภาพโปรโมชั่นแถมVideoสำหรับโปรโมทพร้อมระบบหลังบ้านอัจฉริยะรวมถึงระบบฝาก-ถอนอัตโนมัติรวดเร็วบริการรับทำเว็บพนันที่มีให้คุณมากกว่าใครพร้อมฟีเจอร์มากมายที่คุณจะได้เมื่อทำเว็บพนันกับเรารับทำเว็บไซต์พนันเว็บพนันslotรับทำเว็บไซต์ผิดกฏหมายพนันคาบาร่าสลอตหวยของผิดกฏหมายหวยลาวดูหนังโป๊ฟรีเว็บไซต์ดูหนังโป๊ออนไลน์ยอดนิยมสามารถรับชมผ่านมือถือและคอมพิวเตอร์ได้หนังโป๊หนัง18+คลิปโป๊จากทั่วทุกมุมโลกมีทั้งหนังโป๊ไทยXXXPORNหนังเอวีJAVหนังโป๊เกาหลีหนังโป๊แนวซาดิสส์หีสวยๆเนียนๆและหมวดหนังเกย์คัดสรรแต่หนังโป๊ใหม่ๆและอัพเดทในทุกๆวันพร้อมคุณภาพความชัดและความเด็ดคัดโดยนักโพสที่มีความเงี่ยนและมืออาชีพขอบคุณและโปรดอย่าพลาดที่จะรับชมหนังโป๊ของเรารับเปิดเว็บพนันรวมค่ายเกมชื่อดังไว้ให้คุณ SAGaming,PGSLOT และอื่นๆอีกมากมายคาสิโนออนไลน์ฝากถอนไม่มีขั้นต่ำรองรับวอลเล็ทปลอดภัย100%คาสิโนออนไลน์ฝากถอนไม่มีขั้นต่ำเว็บตรงรองรับวอลเล็ทเล่นผ่านมือถือระบบออโต้100%สมาชิกง่ายไม่มีขั้นต่ำรวมเกมคาสิโนยอดนิยมมาตรฐานระดับสากลความปลอดภัยอันดับ1ผู้ให้คาสิโนเว็บตรงทำรายการฝากถอนได้อย่างสะดวกรวดเร็วทันใจรองรับการทำรายการกับธนาคารได้ครอบคลุมทุกสถาบันและยังรองรับการให้บริการแก่นักเดิมพันผ่านทางTrueMoneyWalletคาสิโนที่ดีทีสุด2024ทุกช่องทางที่เราเปิดให้บริการแก่นักลงทุนทุกท่านนั้นมีความสะดวกรวดเร็วในด้านการให้บริการในระดับสูงและยังกล้าการันตีความปลอดภัยในด้านการให้บริการเต็มร้อยคาสิโนออนไลน์นอกเหนือจากการเปิดให้บริการแบบไม่มีขั้นต่ำแล้วนั้นเว็บคาสิโนเรายังจัดเตรียมสิทธิประโยชน์และศูนย์รวมเว็บพนันออนไลน์ค่ายใหญ่ครองใจนักเดิมพันอย่างต่อเนื่องรับเปิดเว็บพนันออนไลน์ออกแบบเว็บไซต์คาสิโนออนไลน์ทุกรูปแบบพร้อมเชื่อมต่อค่ายเกมส์ดังด้วยAPIโดยตรงกับทางผู้ให้บริการเกมส์พร้อมเกมส์เดิมพันมากมายอาทิเว็บสล็อตเว็บเดิมพันกีฬาเว็บเดิมพนันE-Sportสามารถออกแบบเว็บพนันได้ตามสั่งลงตัวพร้อมระบบออโต้ฟังก์ชั่นล้ำสมัยใช้งานง่ายรวมผู้ให้บริการชั้นนำและค่ายเกมที่นิยมจากทั่วโลกพร้อมระบบจัดการหลังบ้านอัจฉริยะและทีมงานคอยซัพพอร์ทพร้อมให้บริการคุณตลอด24ชั่วโมง

  17. Monitoruj telefon z dowolnego miejsca i zobacz, co dzieje się na telefonie docelowym. Będziesz mógł monitorować i przechowywać dzienniki połączeń, wiadomości, działania społecznościowe, obrazy, filmy, WhatsApp i więcej. Monitorowanie w czasie rzeczywistym telefonów, nie jest wymagana wiedza techniczna, nie jest wymagane rootowanie.

  18. Thank you a lot for giving everyone remarkably spectacular opportunity to read articles and blog posts from this web site. It’s usually so useful and stuffed with amusement for me personally and my office peers to visit your blog no less than 3 times per week to see the newest tips you have got. And indeed, we are certainly happy for the dazzling creative concepts you serve. Selected 1 points in this posting are undeniably the finest I’ve ever had.

  19. helloI really like your writing so a lot share we keep up a correspondence extra approximately your post on AOL I need an expert in this house to unravel my problem May be that is you Taking a look ahead to see you

  20. Hi there, I found your web site via Google while searching for a related topic, your website came up, it looks great. I’ve bookmarked it in my google bookmarks.

  21. Pretty section of content. I simply stumbled upon your site and in accession capital to assert that I get actually loved account your weblog posts. Anyway I will be subscribing in your feeds and even I success you get admission to constantly fast.

Write A Comment